Wisła.html

dolar amerykański(USD): 2,8673



Wisła
Wisła z Wawelu
Lokalizacja	Europa  Polska
Źródło	Barania Góra w Beskidzie Śląskim 1107 m n.p.m. 49°36'21″N 19°00'13″E / 49.60583, 19.00361
Ujście	Zatoka Gdańska (Morze Bałtyckie) jako ujście przyjęto ujście Przekopu Wisły 54°21'42″N 18°57'07″E / 54.36167, 18.95194
Długość	1047 km
Powierzchnia zlewni	194 424 km²
Największe dopływy	San, Wieprz, Narew
Średni roczny przepływ	1080 m³/s przy ujściu
mapa
Mapa dorzecza Wisły
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Rzeki Polski

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Źródła rzeki znajdują się w południowej Polsce, na wysokości 1106 m n.p.m., na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. Zasadniczy kierunek biegu Wisły jest południkowy.

Wisła przepływa przez wiele polskich miast, w kolejności: Oświęcim, Kraków, Tarnobrzeg, Sandomierz, Puławy, Dęblin, Warszawa, Płock, Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Świecie, Grudziądz, Tczew i Gdańsk. Wisła posiada deltę i uchodzi do Zatoki Gdańskiej.

Średni przepływ roczny (przy ujściu rzeki) wynosi 1054 m³/s, a maksymalna różnica stanów wody – 10 m.^{potrzebne źródło}

Spis treści 1 Przebieg 1.1 Zbiorniki na Wiśle 1.2 Delta Wisły 2 Dorzecze 3 Przyroda 4 Zanieczyszczenie 5 Żegluga rzeczna 6 Wisła w sieci międzynarodowych dróg wodnych 7 Powodzie i regulacja rzeki 8 Hydronimia 9 Urbanizacja 10 Zobacz też 11 Przypisy 12 Linki zewnętrzne

edytuj Przebieg

Źródła rzeki znajdują się w południowej Polsce, na wysokości 1107 m n.p.m. (Czarna Wisełka) i 1080 m n.p.m. (Biała Wisełka)^[1], na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim.

Wisła ma dwa potoki źródłowe: Białą Wisełkę oraz główny górny bieg Czarną Wisełkę^[2]. Obydwa uchodzą do Jeziora Czerniańskiego, od którego rzeka płynie już jako Wisła.

Bieg Wisły umownie dzieli się na 3 odcinki^{potrzebne źródło}:

• górny, od źródeł do Sandomierza,
• środkowy, od Sandomierza do ujścia Narwi z Bugiem,
• dolny, od ujścia Narwi aż po własne ujście do Bałtyku.

edytuj Zbiorniki na Wiśle

• Jezioro Czerniańskie
• Jezioro Goczałkowickie
• Jezioro Włocławskie

edytuj Delta Wisły

W miejscowości Biała Góra koło Sztumu około 50 km od ujścia rozdzielając się na dwa ramiona Leniwka (lewe) i Nogat (prawe), tworzy szeroką deltę zwaną Żuławami. W miejscowości Gdańska Głowa od Leniwki oddziela się w kierunku wschodnim kolejne ramię zwane Szkarpawa w celu ochrony przeciwpowodziowej zamknięte śluzą. Kolejne ramię Martwa Wisła oddziela się w Przegalinie. Uchodzi do Zatoki Gdańskiej.

Do XIV wieku ujście Wisły dzieliło się na główne wschodnie ramię Wisłę Elbląską i mniejsze zachodnie ramię Wisłę Gdańską. Od roku 1371 głównym ramieniem stała się Wisła Gdańska. Po powodzi w 1840 roku tworzy się dodatkowe ramię Wisła Śmiała. W latach 1890-1895 wykonano przekop koło Świbna.

edytuj Dorzecze

 Osobny artykuł: Dorzecze Wisły.

Dorzecze Wisły zajmuje powierzchnię 194 424 km² (w Polsce 168,7 tys. km²)^{potrzebne źródło}. Urzeźbienie dorzecza Wisły charakteryzuje średnie wzniesienie 270 m n.p.m., przy czym przeważająca część dorzecza (55%) położona jest na wysokościach 100-200 m n.p.m.; od 100-300 m zawiera się ponad 3/4 dorzecza^{potrzebne źródło}. Najwyższy punkt dorzecza leży na wysokości 2655 m n.p.m. (szczyt Gerlach w Tatrach). Cechą dorzecza Wisły jest asymetria – w znacznej mierze konsekwencja kierunku nachylenia Niżu Środkowoeuropejskiego ku północnemu zachodowi i kierunku spływu wód lodowcowych, przy równocześnie znacznej predyspozycji w budowie starszego podłoża. Asymetria dorzecza (prawostronnego do lewostronnego): 73-27%^{potrzebne źródło}.

edytuj Przyroda

Dolina rzeczna Wisły przebiega przez wiele kompleksów leśnych (np. Puszcza Sandomierska).

edytuj Zanieczyszczenie

Zanieczyszczenie Wisły jest bardzo duże: na 894 km kontrolowanego biegu rzeki aż 93% jest nadmiernie zanieczyszczona, a 7% (między Radomką i Świdrem) ma III klasę czystości^{potrzebne źródło}. Rocznie Wisła transportuje do Bałtyku około 2,2 mln m³ rumowiska rzecznego, w tym m.in. około 5 tys. ton soli dziennie z kopalni węgla kamiennego, rośnie w niej także zanieczyszczenie bakteryjne^{potrzebne źródło}. Zanieczyszczenie Wisły to większość ścieki pochodzące z rolnictwa^{potrzebne źródło}.

Według danych World Wildlife Fund, wody Wisły na 56% długości biegu nie mieszczą się w żadnej klasie czystości^[3].

Według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska w ciągu 2006 roku poprzez Wisłę do Morza Bałtyckiego trafiła duża ilość metali ciężkich, tj.: 106,1 ton cynku, 73,5 tony miedzi, 101,7 ton niklu, 27,1 tony ołowiu, 9,1 tony kadmu, 17,0 ton chromu oraz 8,5 tony rtęci^[4].

edytuj Żegluga rzeczna

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2008-02. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Wisła jest żeglowna na długości 940 km^{potrzebne źródło}. Jesienią żeglugę utrudniają lub wręcz uniemożliwiają tzw. niżówki, czyli okresowe obniżanie się poziomu wód w rzekach.

Już pod koniec listopada na Wiśle pojawiają się zjawiska lodowe^{potrzebne źródło}. Początkowo występują w okolicy Narwi i Drwęcy, najpóźniej docierają do górnego odcinka rzeki. Lód pokrywa Wisłę od drugiej połowy stycznia do końca lutego^{potrzebne źródło}. Topniejący lód prowadzi do zatorów śryżowych w okolicy Góry Kalwarii, a niżej do powodzi.

Wisła jest połączona za pomocą kanałów z:

• Odrą – Kanałem Bydgoskim, Notecią i Wartą (droga wodna Wisła-Odra)
• Niemnem – Kanałem Augustowskim i Czarną Hańczą
• Dnieprem – Kanałem Dnieprzańsko-Bużańskim i Prypecią

edytuj Wisła w sieci międzynarodowych dróg wodnych

 Osobny artykuł: Śródlądowe drogi wodne.

W 1996 r. w porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance)^[5] ustalono sieć europejskiego systemu dróg wodnych. Fragmenty rzeki Wisły zaliczono do dwóch dróg wodnych międzynarodowego znaczenia^[6]:

• E40 - droga wodna łącząca Morze Bałtyckie z Morzem Czarnym. W Polsce przebiega na Wiśle od Gdańska do Warszawy, a dalej Narwią i Bugiem do Brześcia, gdzie łączy się z drogą wodną prowadzącą przez Polesie do Dniepru.
• E70 - europejski szlak wodny wschód-zachód łączący Antwerpię (Belgia, wybrzeże Atlantyku) z Kłajpedą (Litwa, wybrzeże Bałtyku). Prowadzi poprzez Holandię, Niemcy, Polskę, Rosję do Litwy. W Polsce droga E70 przebiega na Wiśle na odcinku 114 km częściowo pokrywając się z drogą E40. Prowadzi od ujścia Brdy w Bydgoszczy do Malborka, a następnie Nogatem i Zalewem Wiślanym do granicy z Rosją.

edytuj Powodzie i regulacja rzeki

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2008-02. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Wody Wisły często wzbierają, powodując powodzie. W górnym biegu rzeki dzieje się tak zwykle w lipcu, pod wpływem obfitych opadów w górach, a w środkowym i dolnym biegu w marcu, pod wpływem roztopów wiosennych. Naturalny polder zalewowy na Nizinie Ciechocińskiej zalewany jest często dwukrotnie – wiosną i latem w rejonie Otłoczyna, gdzie znajduje się naturalny bród przez Wisłę (szlak bursztynowy).

W historii dochodziło wielokrotnie do katastrofalnych powodzi, m.in. w latach: 1813, 1844, 1888, 1934, 1960, 1997, 2001. Aby im zapobiec powstały zbiorniki retencyjne na dopływach w górnym biegu, w niższych partiach jest kanalizowana (koło Krakowa, planowane są także stopnie wodne w Wyszogrodzie, Płocku, Ciechocinku, Solcu Kujawskim, Chełmnie, Opaleniu i Tczewie), a w odcinku środkowym postępuje regulacja, jednak całościowa regulacja jest oprotestowywana jako zagrożenie dla unikalnego na skalę Europy środowiska naturalnego. Na Wiśle jest jeden stopień wodny i elektrownia wodna we Włocławku.

edytuj Hydronimia

W starożytności Wisła była opisywana przez geografów jako np. Vistla i Vistula, a jej najdawniejszą formę można rekonstruować jako *Wīstlā^{potrzebne źródło}. Dawniej próbowano tłumaczyć nazwę jako celtycką, germańską czy słowiańską, czy wykazać związek z pierwiastkiem *weys "płynąć", lecz z braku nawiązań w toponimii i braku morfemu *Wīstl- w historycznych językach, można przyjąć, że jest to nazwa przejęta przez ludy indoeuropejskie od wcześniejszych mieszkańców. Wincenty Kadłubek nazywał Wisłę Vandalus, wyprowadzając nazwę rzeki od imienia Wandy, a tę od wyrazu vanduo, oznaczającą w jęz. litewskim wodę. Natomiast Jan Długosz w Annales seu cronicae incliti ... nazywa Wisłę rzeką Białą "a nationibus orientalibus Polonis vicinis, ab aquae condorem Alba aqua ... nominatur".

edytuj Urbanizacja

Miejscowości położone nad Wisłą:

• Wisła
• Ustroń
• Skoczów
• Strumień
• Goczałkowice-Zdrój – tylko na lewym brzegu
• Czechowice-Dziedzice – tylko na prawym brzegu
• Brzeszcze – tylko na prawym brzegu
• Wola – tylko na lewym brzegu
• Harmęże – tylko na prawym brzegu
• Bieruń – tylko na lewym brzegu
• Oświęcim – tylko na prawym brzegu
• Skawina – tylko na prawym brzegu
• Kraków
• Niepołomice – tylko na prawym brzegu
• Nowe Brzesko – tylko na lewym brzegu
• Opatowiec – tylko na lewym brzegu
• Nowy Korczyn – tylko na lewym brzegu
• Szczucin – tylko na prawym brzegu
• Połaniec – tylko na lewym brzegu
• Baranów Sandomierski – tylko na prawym brzegu
• Tarnobrzeg – tylko na prawym brzegu
• Sandomierz
• Zawichost – tylko na lewym brzegu
• Annopol – tylko na prawym brzegu
• Józefów nad Wisłą – tylko na prawym brzegu
• Solec nad Wisłą – tylko na lewym brzegu
• Kamień Puławski – tylko na prawym brzegu
• Janowiec – tylko na lewym brzegu
• Kazimierz Dolny – tylko na prawym brzegu
• Bochotnica - tylko na prawym brzegu
• Parchatka - tylko na prawym brzegu
• Puławy – tylko na prawym brzegu
• Góra Puławska – tylko na lewym brzegu
• Stężyca – tylko na prawym brzegu
• Dęblin – tylko na prawym brzegu
• Czersk – tylko na lewym brzegu
• Góra Kalwaria – tylko na lewym brzegu
• Karczew – tylko na prawym brzegu
• Otwock – tylko na prawym brzegu
• Józefów – tylko na prawym brzegu
• Warszawa
• Łomianki – tylko na lewym brzegu
• Jabłonna – tylko na prawym brzegu
• Nowy Dwór Mazowiecki – tylko na prawym brzegu
• Zakroczym – tylko na prawym brzegu
• Czerwińsk nad Wisłą – tylko na prawym brzegu
• Wyszogród – tylko na prawym brzegu
• Płock
• Dobrzyń nad Wisłą – tylko na prawym brzegu
• Włocławek
• Stary Bógpomóż – tylko na prawym brzegu
• Bobrowniki – tylko na prawym brzegu
• Stare Rybitwy – tylko na prawym brzegu
• Nieszawa – tylko na lewym brzegu
• Ciechocinek – tylko na lewym brzegu
• Osiek
• Złotoria – tylko na prawym brzegu
• Toruń
• Solec Kujawski – tylko na lewym brzegu
• Bydgoszcz (poprzez dzielnicę Fordon)
• Chełmno - tylko na prawym brzegu
• Świecie – tylko na lewym brzegu
• Grudziądz – tylko na prawym brzegu
• Dragacz – tylko na lewym brzegu
• Nowe – tylko na lewym brzegu
• Gniew – tylko na lewym brzegu
• Malbork (nad Nogatem)
• Tczew – tylko na lewym brzegu
• Gdańsk - nad Martwą Wisłą, a także nad przekopem Wisły poprzez Wyspę Sobieszewską

edytuj Zobacz też

• geografia Polski
• rzeki Polski
• rzeki Europy
• Muzeum Wisły
• statki wiślane
• Kino Wisła
• Droga wodna Wisła-Odra

Przypisy

edytuj Linki zewnętrzne

• Opis ujścia Wisły – Marzena Standowicz
• zdjęcie satelitarne delty Wisły i Żuław Wiślanych w serwisie Google Maps
• Ujście Wisły, panoramy sferyczne z rejonu ujścia Wisły Przekop i Wisły Śmiałej – Digart
• Wisła w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.